ایمنی در محیطهای صنعتی که احتمال وجود گازها، بخارات قابل اشتعال یا گرد و غبار وجود دارد، paramount (بسیار حیاتی) است. زون بندی تجهیزات ضد انفجار یا Hazardous Area Classification هسته اصلی این ایمنی را تشکیل میدهد. این سیستم به ما کمک میکند تا احتمال و مدت زمان حضور مواد قابل اشتعال را ارزیابی کرده و دقیقاً بدانیم از چه نوع تجهیزاتی میتوان در هر ناحیه استفاده کرد. درک صحیح زون بندی نه تنها از بروز حوادث فاجعهبار جلوگیری میکند، بلکه از انتخاب تجهیزات نامناسب و تحمیل هزینههای غیرضروری جلوگیری مینماید.
در این مقاله به زبان ساده به بررسی کامل مفاهیم زون بندی انفجار، استانداردهای مختلف مانند ATEX و IECEx و نحوه انتخاب صحیح تجهیزات برق ضد انفجار میپردازیم.
زون بندی تجهیزات ضد انفجار چیست؟
زون بندی فرآیند تقسیمبندی یک محیط صنعتی به مناطق مختلف بر اساس احتمال حضور و تداوم اتمسفر قابل انفجار است. هدف اصلی این است که برای هر منطقه، تجهیزات الکتریکی و غیرالکتریکی انتخاب شوند که به اندازه کافی برای آن محیط ایمن باشند و نتوانند به عنوان منبع احتراق عمل کنند.
استانداردهای اصلی زون بندی تجهیزات ضد انفجار
دو سیستم اصلی برای زون بندی وجود دارد:
- سیستم اروپایی (IEC/ATEX): که در ایران و بیشتر کشورهای جهان رایج است و از مفهوم Zone (ناحیه یا زون) استفاده میکند.
- سیستم آمریکایی (NEC): که از مفهوم Division (بخش) استفاده میکند.
انواع زون های تجهیزات ضد انفجار در استاندارد IEC/ATEX
بر اساس استاندارد بینالمللی IEC 60079، محیطهای پرخطر مربوط به گازها و بخارات به سه منطقه اصلی تقسیم میشوند:
1. ناحیه 0 (Zone 0)
- تعریف: محیطی که در آن یک اتمسفر انفجاری به صورت دائمی یا برای مدت زمان طولانی وجود دارد.
- احتمال حضور: بالا و به صورت مستمر.
- نمونه: داخل مخزن ذخیره بنزین.
2. ناحیه 1 (Zone 1)
- تعریف: محیطی که در حین عملیات عالی ممکن است اتمسفر انفجاری به صورت متناوب ایجاد شود.
- احتمال حضور: متوسط و در شرایط نرمال.
- نمونه: اطراف شیرآلات و فلنجهای خطوط انتقال در پالایشگاه.
3. ناحیه 2 (Zone 2)
- تعریف: محیطی که در حین عملیات عادی، اتمسفر انفجاری وجود ندارد و اگر هم ایجاد شود، تنها برای مدت کوتاهی باقی میماند.
- احتمال حضور: کم و در شرایط غیرعادی (مثلاً در صورت نشت).
- نمونه: اطراف پمپهایی که در فضای باز نصب شدهاند.
جدول مقایسهای زون ها و الزامات تجهیزات ضد انفجار
جدول زیر به طور خلاصه تفاوت این مناطق و سطح حفاظت مورد نیاز را نشان میدهد.
| پارامتر | ناحیه 0 (Zone 0) | ناحیه 1 (Zone 1) | ناحیه 2 (Zone 2) |
|---|---|---|---|
| مدت زمان حضور مواد قابل اشتعال | دائمی یا طولانیمدت | متناوب و در شرایط عادی | کوتاهمدت و فقط در شرایط خرابی |
| سطح ایمنی مورد نیاز تجهیزات | بسیار بالا | بالا | معمولی |
| روشهای حفاظتی مجاز | حفاظت ذاتی (Ex ia) | Ex d, Ex e, Ex ib, Ex p, Ex m و … | Ex n, Ex ec, و روشهای سادهتر |
| نمونهای از تجهیزات | سنسورهای حفاظت ذاتی | موتورهای ضد انفجار Flameproof (Ex d) | کلیدها و سوییچهای غیرجرقهای (Ex n) |
| درجه بندی گروه گاز | IIC (بالاترین خطر) | IIC, IIB, IIA | IIC, IIB, IIA |
گروهبندی گازها و کلاسهای دمایی (کلمات کلیدی: گروه گازی IIC, کلاس دمایی T6)
تجهیزات ضد انفجار علاوه بر زون، بر اساس نوع گاز و دمای سطحی نیز ردهبندی میشوند.
گروهبندی گازها:
- Group I: معادن (گاز متان)
- Group II: سایر صنایع
- IIA: پروپان (کمترین خطر) – مانند اکثر حلالها
- IIB: اتیلن
- IIC: هیدروژن و استیلن (بالاترین خطر) – مانند واحدهای ریفرمر در پتروشیمی
کلاس دمایی (Temperature Class):
این کلاس نشاندهنده حداکثر دمای سطحی است که تجهیز میتواند در حین کار تولید کند. این دما باید کمتر از نقطه اشتعال گاز محیط باشد.
- T1: ≤ 450°C
- T2: ≤ 300°C
- T3: ≤ 200°C
- T4: ≤ 135°C
- T5: ≤ 100°C
- T6: ≤ 85°C (ایمنترین)
نمودار شماتیک انتخاب تجهیزات ضد انفجار بر اساس زون بندی
نتیجهگیری
زون بندی تجهیزات ضد انفجار یک پروسه حیاتی برای حفظ ایمنی در صنایع خطرناک است. با توجه به اهمیت این موضوع، انتخاب تجهیزات مناسب و رعایت استانداردهای بینالمللی میتواند از حوادث ناگوار جلوگیری کند. با بهرهگیری از اطلاعات ارائه شده در این مقاله، میتوانید در تصمیمگیریهای مربوط به ایمنی و انتخاب تجهیزات بهتر عمل کنید. برای کسب اطلاعات بیشتر و مشاوره در زمینه تجهیزات ضد انفجار، با ما تماس بگیرید:
